Göktürk Devleti

Göktürk Devleti, tarihte "Türk" adını resmi devlet adı olarak kullanan ilk teşkilatlı devlet olarak özel bir öneme sahiptir. 552'de Bumin Kağan, o güne dek hakimiyeti altında yaşadıkları Avarlar'ı (Juan-Juanlar'ı) yenerek bağımsızlığını ilan etti ve kısa sürede Orta Asya'nın en büyük siyasi gücü hâline geldi. Bumin'in kardeşi İstemi Kağan ise batı kanadını yöneterek Sasani İmparatorluğu ile ittifak kurdu ve Ak Hunlar'ı (Eftalitler'i) ortadan kaldırarak devletin sınırlarını Karadeniz'in kuzeyine kadar genişletti.

Göktürkler, devletin doğu-batı doğrultusunda binlerce kilometreye yayılan genişliği nedeniyle Doğu ve Batı Kağanlığı olarak iki koldan yönetildi; bu yönetim modeli, geniş bozkır coğrafyasının etkin idaresi için geliştirilen özgün bir siyasi çözümdü. Doğu Kağanlığı Moğolistan bozkırlarını, Batı Kağanlığı ise Orta Asya'dan Karadeniz'in kuzeyine uzanan geniş coğrafyayı kontrol ediyordu; bu ikili yapı, sonraki pek çok Türk devletinde de benimsenen bir yönetim geleneğine dönüştü.

630'da Doğu Göktürk Kağanlığı, iç çekişmeler ve Çin T'ang Hanedanlığı'nın baskısı sonucu bağımsızlığını kaybetti; Türk tarihinde "Kırk Yıllık Esaret Dönemi" olarak anılan bu süreç, halkın bağımsızlık mücadelesini hiç bırakmadığı zorlu bir dönemdi. 682'de İlteriş Kağan, veziri Tonyukuk'un stratejik desteğiyle ayaklanarak bağımsızlığı yeniden kazandı ve İkinci Göktürk Devleti'ni (Kutluk Kağanlığı) kurdu; bu yeniden doğuş, Türk tarihinin en dikkat çekici bağımsızlık mücadelelerinden biri olarak kabul edilir.

İlteriş Kağan'ın oğulları Bilge Kağan ve Kültigin döneminde (8. yüzyıl başları) devlet, veziri Tonyukuk'un bilgeliği ve iki kardeşin askeri-siyasi liderliğiyle yeniden güçlü bir teşkilata kavuştu; sınırlar Mançurya'dan Aral Gölü'ne kadar genişledi. Bu üçlünün (Bilge Kağan, Kültigin, Tonyukuk) birlikte yönettiği dönem, Göktürk kültürünün, ordu teşkilatının ve devlet felsefesinin zirve noktası olarak değerlendirilir.

Bilge Kağan, kardeşi Kültigin ve vezir Tonyukuk anısına dikilen Orhun Abideleri, Türk dilinin bilinen ilk yazılı büyük anıtlarıdır ve Göktürk (runik) alfabesiyle yazılmıştır. Bu abideler yalnızca birer mezar taşı değil; devletin kuruluş felsefesini, Çin'e bağımlılık döneminin acı deneyimlerini ve gelecek nesillere yönelik devlet yönetimi öğütlerini aktaran, Türk tarih yazıcılığının ilk büyük eseridir. 19. yüzyılın sonunda Danimarkalı dilbilimci Vilhelm Thomsen tarafından çözülen Göktürk alfabesi, Türk dilinin en eski yazılı kanıtlarını günümüze taşımıştır.

Göktürk Devleti, en geniş sınırlarında Mançurya'dan Karadeniz'in kuzeyine, Moğolistan'dan Ceyhun Nehri'ne kadar uzanan devasa bir bozkır coğrafyasına hükmetti; bu genişlik, dönemin en büyük siyasi teşkilatlarından birini oluşturuyordu. Göktürkler, Çin ve Bizans arasındaki İpek Yolu ticaretinde stratejik bir konumda yer aldı; bu ticari ağın kontrolü, devletin ekonomik gücünün temel kaynaklarından birini teşkil etti ve Göktürkleri döneminin küresel ticaret diplomasisinde etkin bir aktör hâline getirdi.

İkinci Göktürk Devleti, 745'te iç çekişmeler ve Basmil-Karluk-Uygur ittifakının baskısıyla yıkıldı; devletin mirasını, aynı bozkır geleneğinden gelen Uygur Kağanlığı devraldı. Göktürkler, kendilerinden sonra gelen tüm Türk devletlerine "kut" (yönetme hakkının gökten geldiği inancı) anlayışı, kağanlık teşkilat modeli ve yazı geleneği bırakarak Türk devlet felsefesinin temel taşlarından birini oluşturdu; bugün de Orhun Abideleri, Türk kimliğinin ve devlet geleneğinin en köklü sembollerinden biri olarak anılır.