Hazar Devleti

Hazar Devleti, Batı Göktürk Kağanlığı'nın dağılmasının ardından 7. yüzyılda Kafkasya'nın kuzeyinde ve Karadeniz-Hazar Denizi arasındaki geniş bozkırlarda kuruldu; İstemi Yabgu soyundan gelen hanedan, üç asrı aşkın süre boyunca bölgenin en istikrarlı ve güçlü siyasi teşkilatlarından birini inşa etti. Devlet, Kağan ve Bek (ikinci derece yönetici) arasında paylaşılan özgün bir ikili yönetim sistemiyle idare edildi.

7. ve 8. yüzyıllar boyunca Hazarlar, genişleyen Arap-İslam orduları karşısında Kafkasya'yı uzun süre savundu; bu çetin mücadelede Hazar orduları zaman zaman Derbent geçidini aşarak bugünkü İran topraklarındaki Erdebil'e kadar ilerledi. Bazı tarihçiler, Hazarların bu direnişini, İslam fetihlerinin Kafkasya üzerinden Doğu Avrupa'ya yayılmasını dönemin en önemli engellerinden biri olarak değerlendirir; bu askeri set, bölgenin sonraki siyasi ve dini haritasının şekillenmesinde belirleyici bir rol oynadı.

Hazar hanedanı, 8. yüzyılın sonu veya 9. yüzyılın başında Bulan Kağan döneminde Museviliği devletin resmi dini olarak benimsedi; bu, dünya tarihinde bir Türk devletinin bu dini kabul ettiği eşsiz bir örnektir. Buna rağmen devlet, Müslüman, Hristiyan ve Musevî tebaasına geniş bir dini hoşgörü tanıyarak dönemin nadir çok dinli toplumlarından birini oluşturdu. Hazar hükümdarı Yusuf ile Endülüslü Yahudi devlet adamı Hasday ibn Şaprut arasındaki tarihi mektuplaşma ("Hazar Yazışmaları"), bu döneme dair günümüze ulaşan en değerli birincil kaynaklardan biridir.

Hazarlar, İpek Yolu'nun kuzey güzergâhı ile Volga ticaret yolunun kesişim noktasında yer almaları sayesinde büyük bir ticari zenginliğe ulaştı; Volga Nehri deltasındaki başkentleri İtil, Bizans, İslam dünyası ve Kuzey Avrupa (Viking/Varyag tüccarları dahil) arasındaki mal akışının buluştuğu, döneminin en kozmopolit ticaret merkezlerinden birine dönüştü.

Hazarlar, Bizans İmparatorluğu ile uzun süreli ve genellikle güçlü bir ittifak sürdürdü; bu yakın ilişki zaman zaman hanedanlar arası evliliklerle de pekiştirildi. Ortak Arap tehdidine karşı geliştirilen bu stratejik ortaklık, her iki devletin de bölgesel çıkarlarını uzun süre korumasına katkı sağladı.

10. yüzyılda güçlenen Kiev Rus Knezliği'nin baskısı Hazar Devleti'ni giderek zayıflattı; 965'te Rus Knezi Svyatoslav'ın başkent İtil'e düzenlediği yıkıcı sefer, devletin siyasi çöküşünü hızlandırdı ve Hazar Devleti 969 civarında tarih sahnesinden çekildi. Buna rağmen Hazarlar, Doğu Avrupa ve Kafkasya'nın siyasi coğrafyasını asırlarca şekillendirdi; devletin adı, bugün de Hazar Denizi'ne verilen isimle yaşamaya devam etmekte ve bölgenin Türk-Musevi-Hristiyan-Müslüman çok kültürlü mirasında iz bırakmaktadır.