Karahanlı Devleti

Karahanlı Devleti, 840'ta Uygur Devleti'nin Kırgızlar tarafından yıkılmasının ardından Karluk, Çigil ve Yağma Türk boylarının Bilge Kül Kadir Han liderliğinde birleşmesiyle Yedisu ve Kaşgar bölgesinde kuruldu. Devlet, kısa sürede Orta Asya'nın Müslüman İslam dünyasıyla en yoğun temas hâlindeki bölgesel gücü hâline geldi.

920'lerde Satuk Buğra Han'ın Müslüman olmasıyla başlayan süreç, 960 civarında -rivayete göre 200 bin çadır halkının topluca İslamiyeti benimsemesiyle- Karahanlı Devleti'nin resmi olarak İslamiyeti kabul eden ilk teşkilatlı Türk devleti olmasıyla sonuçlandı; bu geçiş, Türk tarihinin en önemli dönüm noktalarından birini oluşturur ve sonraki tüm Türk-İslam devlet geleneğinin temelini attı.

Karahanlılar, Kaşgar ve Balasagun gibi şehirleri kültür ve ilim merkezleri hâline getirdi; bu şehirler dönemin İslam dünyasındaki en önemli entelektüel merkezlerinden bazılarını oluşturdu. 1042 civarında devlet, Doğu (Balasagun-Kaşgar merkezli, büyük kağanlık) ve Batı (Semerkant-Buhara merkezli) Karahanlı Hanlıkları olarak ikiye ayrıldı; bu ikili yapı, Göktürklerden beri süregelen bozkır devlet geleneğinin bir devamı niteliğindeydi.

Yusuf Has Hacib tarafından 1069-1070'te tamamlanıp Tabgaç Buğra Kara Han'a sunulan Kutadgu Bilig (Mutluluk Veren Bilgi), Türk-İslam edebiyatının ilk büyük eseri kabul edilir; dört sembolik karakter (hükümdar, vezir, vezirin oğlu ve bir derviş) üzerinden adalet, akıl, devlet yönetimi ve mutluluk kavramlarını işleyen eser, devlet yönetimi ve ahlak üzerine yazılmış en değerli klasik Türk metinlerinden biridir.

Kaşgarlı Mahmud tarafından 1072-1077 yılları arasında Bağdat'ta yazılıp Abbasi Halifesi'ne sunulan Divan-ı Lügati't-Türk, Türkçenin bilinen ilk kapsamlı sözlüğü ve ansiklopedik eseridir; Türk boylarının coğrafi dağılımını gösteren ünlü dünya haritasını, atasözlerini, şiirleri ve dil bilgisi kurallarını içeren eser, Türk dili ve kültür tarihinin en değerli kaynaklarından biri olarak kabul edilir.

12. yüzyılda Selçuklu baskısı ve 1141'deki Katvan Savaşı'nda Karahitaylara alınan ağır yenilgi Karahanlı Devleti'ni önemli ölçüde zayıflattı; Batı Karahanlı kolu 1212'de Harzemşahlar tarafından, Doğu kolu ise daha önce Karahitaylara bağlanarak tarih sahnesinden çekildi. Buna rağmen Karahanlılar, İslam medeniyeti ile Türk devlet geleneğini başarıyla harmanlayarak kendilerinden sonra gelen Gazneli ve Selçuklu gibi devletlere model oluşturdu; bu miras, Türk-İslam kültürünün temellerinin atılmasında belirleyici bir rol oynadı.