Uygur Devleti

Uygur Devleti, 744'te Göktürk Devleti'nin Basmil ve Karluk boylarıyla kurduğu ittifak sonucu yıkılmasının ardından Kutluk Bilge Kül Kağan liderliğinde kuruldu. Uygurlar, önceki Türk devletlerinden farklı olarak yerleşik hayata ve şehir kültürüne büyük önem verdi; bu yönelim, onları Türk tarihinde göçebe bozkır geleneğinden yerleşik medeniyete geçişin öncü topluluklarından biri yaptı.

Uygurlar, Orhun Vadisi'ndeki başkentleri Ordu-Balık başta olmak üzere gelişmiş şehirler inşa etti; surlarla çevrili bu başkent, saray yapıları, tapınakları ve İpek Yolu üzerindeki stratejik konumuyla dönemin Orta Asya'sının en gelişmiş kentsel merkezlerinden biri hâline geldi. Şehir, aynı zamanda canlı bir ticaret ve zanaat merkezi olarak Soğdlu tüccarların da yoğun biçimde yaşadığı kozmopolit bir yapı sergiledi.

755'te Tang Çin'inde patlak veren An Lu-şan İsyanı'nın bastırılmasına askeri destek veren Uygurlar, karşılığında Çin ile avantajlı ipek-at ticareti anlaşmaları elde etti. Bu yakın temas sırasında Bögü Kağan, 762'de Maniheizm'i devletin resmi dini olarak kabul etti; bu, Türk tarihinde bir devletin barışçıl, tarım ve ticarete dayalı bir dini öğretiyi resmi olarak benimsediği nadir örneklerden biri oldu ve Uygurların yerleşik-şehirli kimliğini daha da pekiştirdi.

Uygurlar, Soğd alfabesinden geliştirdikleri kendilerine özgü Uygur alfabesiyle zengin bir yazılı edebiyat geleneği oluşturdu; bu alfabe sonraki yüzyıllarda Moğol ve Mançu yazı sistemlerinin de temelini oluşturdu. Uygur Budist metinlerinde bulunan hareketli harflerle baskı örnekleri, dünya matbaacılık tarihinin en erken uygulamalarından sayılır; bu teknik ve edebi miras, Uygurları döneminin en okuryazar ve kültürel açıdan en üretken topluluklarından biri yaptı.

840'ta Kırgızların ani ve güçlü saldırısı karşısında Ordu-Balık düştü ve Uygur Devleti siyasi varlığını kaybetti; bunun üzerine Uygur toplulukları büyük göç dalgalarıyla iki ana yöne dağıldı. Bir kol güneydoğuya, bugünkü Gansu bölgesine (Sarı Uygurlar), diğer büyük kol ise güneybatıya, Turfan ve Karahoca çevresindeki Doğu Türkistan'a yerleşerek burada uzun ömürlü bir Uygur Kağanlığı (Kaşo/Turfan Uygur Devleti) kurdu.

Uygur Devleti'nin yerleşik kültür, yazı ve şehircilik mirası, bugün Doğu Türkistan'da yaşayan Uygur Türklerinin kültürel kimliğinin tarihi temelini oluşturmaktadır. Uygur alfabesi, Türk tarihinin en etkili yazı sistemlerinden biri olarak Cengiz Han İmparatorluğu ve Timur İmparatorluğu gibi sonraki büyük devletlerde resmi yazışma dili olarak da kullanılmış; bu miras, Uygurları Türk-Moğol dünyasının ortak kültürel belleğinde kalıcı bir yere taşımıştır.