Ani Harabeleri
9.-11. yüzyıllarda Bagratlı Ermeni Krallığı'nın başkenti olan, 2016'da UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne giren, kilise, cami, kervansaray ve surlarıyla 'bin bir kilise şehri' olarak anılan antik kent.
Kısa Tarihçe
Kars toprakları, yapılan arkeolojik kazılarda yaklaşık iki milyon yıl öncesine, Yontma Taş Devri'ne uzanan bir yerleşim geçmişine sahiptir. Urartular, Persler, Selçuklular, Araplar, Ermeniler, Osmanlılar ve Ruslar bölgede hüküm sürmüştür. 9.-11. yüzyıllarda Bagratlı Ermeni Krallığı'nın başkenti olan Ani, İpek Yolu üzerindeki konumuyla dönemin en büyük ve zengin şehirlerinden biri olmuş, 1064'te Selçuklu Sultanı Alparslan tarafından fethedilerek Anadolu'nun Türkleşme sürecinde önemli bir kilometre taşı olmuştur. 1153'te Saltuklu Sultanı tarafından inşa ettirilen Kars Kalesi, şehrin simgesi haline gelmiştir. 1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı sonrası 40 yıl boyunca (1878-1918) Rus idaresinde kalan Kars, bu dönemde ızgara planlı, taş cepheli 'Baltık mimarisi' kent dokusunu kazanmıştır. Birinci Dünya Savaşı'nda 1914-15 kışında yaşanan Sarıkamış Harekâtı'nda binlerce Türk askeri soğuktan şehit düşmüştür. 1918'de Kazım Karabekir Paşa önderliğinde Türk topraklarına katılan Kars, 1993'te Ardahan'ın, 1992'de ise Iğdır'ın ayrı il olmasıyla bugünkü sınırlarına kavuşmuştur.
Coğrafi Özellikler
Yüzölçümü 10.193 km²
Rakım ≈ 1.760 m (ortalama)
İklim Sert karasal Doğu Anadolu iklimi; kışlar uzun, çok soğuk ve karlı, yazlar kısa ve serindir. Türkiye'nin en düşük sıcaklıklarının kaydedildiği illerden biridir.
Yıllık Yağış ≈ 500 mm
Topografya
- Erzurum-Kars Platosu'nun geniş yüksek düzlükleri
- Allahuekber Dağları ve Sarıkamış çevresindeki sarıçam ormanları
- Arpaçay Nehri vadisi ve Ermenistan sınırındaki kanyon arazisi
Nehirler
- Kars Çayı
- Arpaçay (Ahuryan) Nehri
- Aras Nehri'nin yukarı kolları
Göller ve Barajlar
- Çıldır Gölü (Doğu Anadolu'nun ikinci büyük gölü, kışın tamamen donar)
- Kuyucuk Gölü (RAMSAR sulak alanı)
- Aygır Gölü
Nüfus
Toplam 268.991 (TÜİK 2025)
Yoğunluk 27 kişi/km²
Plaka 36
Alan Kodu 0474
İlçe Sayısı 8
Merkez İlçeler Merkez, Sarıkamış, Kağızman, Akyaka, Selim, Arpaçay, Digor, Susuz
Demografik Yapı
Yaş Grupları
%22
0-14 yaş
%65
15-64 yaş
%13
65 yaş ve üzeri
Eğitim Durumu
%17
Yükseköğretim
%24
Lise
%50
İlk ve Ortaöğretim
%9
Diğer
Önemli Yerler
Kars Kalesi
1153'te Saltuklu Sultanı Melik İzzeddin tarafından inşa ettirilen, Timur tarafından yıkılıp III. Murat döneminde yeniden yapılan, şehre hakim tepedeki tarihi kale.
Kümbet Camii (Havariler Kilisesi)
10. yüzyılda 12 havariyi anmak için inşa edilen, 'Doğu'nun Ayasofya'sı' olarak da anılan, sonradan camiye çevrilmiş tarihi yapı.
Taş Köprü
III. Murat'ın emriyle Lala Mustafa Paşa tarafından Kars Çayı üzerine yaptırılan, şehrin tarihi dokusunun simgelerinden köprü.
Çıldır Gölü
Doğu Anadolu'nun ikinci büyük gölü; kışın tamamen donarak atlı kızak turlarına ve buz altı balıkçılığına ev sahipliği yapar.
Sarıkamış Kayak Merkezi
Kristal kar kalitesi ve sarıçam ormanlarıyla ünlü, 9 pisti ve 25 km toplam uzunluğuyla Türkiye'nin önde gelen kayak merkezlerinden biri.
Ekonomik Faaliyetler
Hayvancılık ve Süt Ürünleri
Geniş çayır-mera arazileri sayesinde Kars, Türkiye'nin önde gelen süt hayvancılığı merkezlerinden biridir; coğrafi işaretli Kars Kaşarı ve Gravyer Peyniri ülke çapında tanınır.
Arıcılık
600'ün üzerinde bitki çeşidine sahip geniş meraları ve Kafkas arı ırkının doğal yaşam alanı olmasıyla Kars, coğrafi işaretli Kars Balı üretiminde öne çıkan illerden biridir.
Turizm
Ani Harabeleri'nin UNESCO statüsü, Sarıkamış kış turizmi ve Çıldır Gölü'nün donmuş manzarası ile Kars, son yıllarda hızla büyüyen bir turizm destinasyonuna dönüşmüştür.
İl Demografik Göstergeleri (TÜİK İl Bilgi Kartı)
Genel Görünüm
Kars'ın ortanca yaşı 30,4; nüfus artış hızı binde -12,2 ile incelenen iller arasında görülen en keskin düşüşlerden birine işaret ediyor. Nüfus yoğunluğu km² başına 26,4 kişidir. İlde 1.361 yabancı uyruklu (nüfusun %0.51'si) ve 2.117 yurtdışı doğumlu kişi yaşamaktadır.
Göç Dengesi
Kars, diğer illerden 11.568 kişi alırken 18.787 kişi vermiş. Uluslararası göçte 355 kişi alırken 610 kişi vermiş. il, iç göçte net -7.219 kişilik ağır bir kayıp veriyor — küçük nüfusuna oranla incelenen iller arasında en dramatik iç göç açıklarından biri. Uluslararası göçte küçük bir açık (-255 kişi) daha var. Doğal nüfus artışı (+2.085 kişi) bu kaybı telafi etmeye yetmiyor — Kars'ın nüfus kaybının başlıca nedeni iç göç.
Hanehalkı ve Eğitim
Kars'ın 73.026 hanehalkı bulunuyor, ortalama hanehalkı büyüklüğü 3,5 kişi. Hanelerin 13.668 tanesi tek kişilik. Yükseköğrenimli nüfus (lisans + yüksek lisans/doktora) toplamda 34.548 kişi ile toplam nüfusun %12.8'ini oluşturur. 11.158 kişi okuma-yazma bilmemektedir.
Hayati İstatistikler
Kars'ın toplam doğurganlık hızı 1,6'dir. Evlenme sayısı 1.541 iken boşanma sayısı 348'dir — her 100 evliliğe karşılık yaklaşık 23 boşanma. İlk evlenme yaşı erkeklerde 28,5, kadınlarda 24,7'dir.
İsim İstatistikleri
Kars'ta bebeklere en çok verilen isimler Alparslan (erkek) ve Umay (kız) iken; ildeki tüm nüfus içinde en yaygın isimler Mehmet ve Fatma'dir.
Kaynak: TÜİK, İl Bilgi Kartı (2025) — Demografik Göstergeler.
Bu rehber, gazeteler.info.tr ekibi tarafından hazırlanmıştır.